Urządzenia przekaźnikowe

Urządzenia przekaźnikowe są obecnie najbardziej rozpowszechnionym rodzajem urządzeń SRK w Polsce. Stosowane są w nich elektryczne urządzenia zewnętrzne (napędy zwrotnicowe, sygnalizacja świetlna), w tym urządzenia detekcji zajętości torów, co znacznie zwiększa bezpieczeństwo ruchu. Stosunkowo niewielkie rozmiary pulpitów nastawczych pozwalają na sterowanie dużymi okręgami z jednej nastawni, a nawet całymi liniami (urządzenia zdalnego sterowania). Większość zależności realizowana jest analogowo, za pomocą obwodów elektrycznych które powiązane są ze sobą przekaźnikami. Większość obwodów rozmieszczona jest na stojakach przekaźnikowych w specjalnym pomieszczeniu - w przekaźnikowni, mieszczącej się zazwyczaj na parterze nastawni piętrowej.

Wszystkie obwody klasycznych urządzeń przekaźnikowych są projektowane indywidualnie dla każdego posterunku, co przy większych stacjach staje się uciążliwe - dlatego dążono do typizacji ich elementów, układania ich w strukturę geograficzną (obwody kształtem odpowiadają układowi torowemu) i wreszcie skonstruowania systemu zblokowanego, składającego się ze zunifikowanych bloków (modułów) - czyli zestawów przekaźników odpowiadających za pracę danego elementu (zwrotnicy, semafora) montowanych w fabrycznej obudowie. Montaż przekaźnikowni urządzeń zblokowanych ogranicza się do połączenia odpowiednich bloków w strukturę geograficzną, urządzenia takie w Polsce nie przyjęły się jednak w szerszej skali.

W ostatnich latach w nowobudowanych urządzeniach przekaźnikowych rolę odwzorowania i sterowania od klasycznych pulpitów przejmują komputery - systemy takie nazywane są hybrydowymi, przekaźnikowo - komputerowymi.

Przekaźniki

Przekaźnik elektromagnetyczny obojętny typu JRF

Przekaźnik jest elementem który zmienia stan obwodów kontrolowanych zależnie od stanu obwodu kontrolującego. Przekaźniki umożliwiają powiązanie obwodów o różnych poziomach napięć, prądów, zwielokrotnianie sygnałów oraz tworzenie różnych zależności między urządzeniami. Wyróżnia się przekaźniki elektromagnetyczne i elektroniczne, obojętne i spolaryzowane (których działanie zależy od polaryzacji prądu), dwu i trzypołożeniowe (których położenie zależy od polaryzacji prądu), na prąd stały lub przemienny, o różnych progowych wartościach prądu zadziałania. W technice SRK najczęściej stosowane są przekaźniki elektromagnetyczne obojętne, dwupołożeniowe. W stanie zasadniczym, przy braku przepływu prądu, przekaźnik taki jest w stanie odwzbudzonym. Przepływ prądu przez cewkę powoduje wzbudzenie przekaźnika, czyli wyindukowanie pola magnetycznego w rdzeniu które przyciąga lub odpycha grupy zestyków. Istnieje wiele innych rodzajów przekaźników, np. przekaźniki czasowe (np. wygaszające sygnał zastępczy), przekaźniki o opóźnionym zwalnianiu kotwicy (stosowane np. przy zwalnianiu utwierdzenia przebiegów), czy też przekaźniki cyklicznie przełączające swoje zestyki (tzw. impulsator lub migacz - stosowany np. przy wyświetlaniu sygnałów pulsujących).

Oznaczenia przekaźników na schematach

Pulpit kostkowy

Pulpit kostkowy w nastawni KO (Katowice)

Zbliżenie, system E1 (widoczne przyciski adresowe nastawiania przebiegowego - obecnie nieczynne)

Do obsługi urządzeń przekaźnikowych najczęściej stosowane są pulpity kostkowe. W Polsce powszechnie stosowane są pulpity typu AC-20. Pulpit składa się z ramy kratowej do której wkładane są zunifikowane kostki o wymiarach 4x4 cm, tworzące obraz układu torowego wraz z soczewkami, szczelinami świetlnymi i miejscami na przyciski. Pod kostką umieścić można element z miejscami na 9 żarówek telefonicznych (po 3 w 3 rzędach) do podświetlania soczewek i szczelin świetlnych kostki (zamiast żarówek stosowane mogą być diody LED), opcjonalnie w miejscu na żarówkę w jednym z rogów lub pośrodku można umieścić przycisk. Stosowane w pulpitach przyciski najczęściej są przyciskami niestabilnymi dwu- lub trójpołożeniowymi (wciskanymi i wyciąganymi), rzadziej stabilnymi. Przyciski używane doraźnie mogą być plombowane. W miejscu na kostkę wbudować można licznik, służący do zliczania danej czynności doraźnej. W rogu pulpitu często wbudowywany jest panel na którym lokowane są dodatkowe mierniki i przełączniki - np. amperomierz prądu nastawczego (zasilającego napędy zwrotnicowe), woltomierz baterii kontrolnej (zasilającej obwody zależnościowe), przełączniki do włączania przetwornic czy też regulacji napięcia oświetlającego pulpit (przełącznik dzień - noc). Pulpit wykonany może być jako wolnostojący, lub bez podstawy - do umieszczenia np. na biurku.

Inne urządzenia

Poza pulpitem nastawczym w pomieszczeniu dyżurnego ruchu umieszczane są m.in. tablica kontrolna i tablica bezpieczników nastawczych.

Katowice, tablica bezpieczników nastawczych oraz tablica kontrolna (powyżej widoczny pulpit z przyciskami Kr, dla których zabrakło miejsca na głównym pulpicie)

Na tablicy kontrolnej umieszczane są amperomierze, woltomierze, kontrolki/włączniki napięcia nastawczego, elektrycznego ogrzewania zwrotnic, oświetlenia wskaźników, przetwornic itp. Tablica bezpieczników nastawczych zawiera bezpieczniki napędów elektrycznych zwrotnic i wykolejnic obsługiwanego rejonu.

Urządzenia przekaźnikowe stosowane na PKP:

10.06.2008:

modernizacja SRK
w Wadowicach

ET22-966