Urządzenia typu PB

Urządzenia przekaźnikowe systemu PB (półblokowe) zostały zaprojektowane i stosowane w dawnym Związku Radzieckim i z drobnymi modyfikacjami wprowadzone na PKP. Na polskiej sieci funkcjonuje również udoskonalona wersja urządzeń opracowana w latach 80 w Centralnym Biurze Projektowym (obecnie Kolprojekt) i oznaczona symbolem CBP-83.

Cechą charakterystyczną urządzeń PB jest połączenie znacznej części obwodów w strukturę geograficzną, czyli odpowiadającą układowi torowemu stacji. Obwody można podzielić na cztery podstawowe grupy:

wybierająca
zależnościowa
nastawcza
informacyjna

Obwody tworzy się z tzw. blankietów, czyli gotowych schematów odpowiedzialnych za pracę danego elementu, np. zwrotnicy czy sygnalizatora. Blankiet posiada kilka warstw, przeznaczonych dla obwodów różnych grup. Taka struktura upodabnia w pewnym stopniu urządzenia do urządzeń zblokowanych - stąd nazwa półblokowe.

Przebiegi w systemie PB nastawiane są samoczynnie po wybraniu początku oraz końca drogi. Inną ważną cechą jest dwustopniowe utwierdzanie przebiegów - po nastawieniu przebiegu wyświetlany jest sygnał zezwalający i droga zostaje zamykana - w tym stanie przebieg można zwolnić wyciągając przycisk początkowy. Po zajęciu odcinka znajdującego się przed sygnalizatorem następuje utwierdzenie przebiegu, i ręczne zwolnienie możliwe jest już tylko poprzez plombowane przyciski zwolnienia. Przebiegi podzielone są na sekcje zwalniane w miarę ruchu pociągu.

pulpit stacji Ostrzeszów - urządzenia PB (kliknij aby powiększyć)

Obsługa systemu PB

Obsługa urządzeń odbywa się z pulpitu kostkowego. Przy powtarzaczach sygnalizatorów umieszczone są przyciski przebiegowe pociągowe - zielone, manewrowe, końcowe (oznaczane (K)) oraz wariantu - białe; każdy przycisk posiada lampkę kontrolną (tego samego koloru co przycisk) zapalaną podczas wybierania przebiegu. Przyciski pociągowe pełnią funkcję przycisków początkowych dla przebiegów pociągowych, manewrowe - początkowych i końcowych dla manewrowych, a często także końcowych dla pociągowych. O funkcji przycisku w danym przypadku decyduje kolejność obsłużenia. Przyciski manewrowe mogą też zastępować przyciski wariantu. Strzałki umieszczone przy głowicach służą do kontroli stanu przekaźników kierunkowych grupy wybierającej. Każda głowica posiada przeważnie odrębne grupy obwodów, oznaczane literami L (lewa), P (prawa) lub kolejnymi cyframi.

Przyciski zwrotnicowe, służące do indywidualnego przestawiania zwrotnic, przeważnie umieszczone są w grupie poza układem torowym. W pierwotnych wersjach urządzeń szczeliny zwrotnic w zasadniczym stanie były ciemne - do ich podświetlania służył specjalny grupowy przycisk. Kasowanie rozprucia, przestawianie zwrotnicy z uszkodzoną izolacją i podawanie sygnałów zastępczych wygląda tak samo jak w systemie E1 (przyciski pJz, Kr, Sz).

Zwalnianie przebiegu nastawionego i tylko zamkniętego (bez utwierdzenia - brak taboru na odcinku poprzedzającym) wymaga jedynie wyciągnięcia przycisku początkowego - białe podświetlenie szczelin gaśnie a sygnał zmienia się na zabraniający. Po utwierdzeniu doraźne zwolnienie przebiegu pociągowego wymaga użycia plombowanych przycisków zwolnienia wszystkich sekcji, wchodzących w skład przebiegu. Do zwalniania utwierdzenia przebiegów manewrowych służy przycisk DZW (lub ZM) z licznikiem. Po jego obsłużeniu należy wyciągnąć przycisk początku przebiegu, co spowoduje zwolnienie przebiegu z pewnym opóźnieniem, określanym na etapie projektowania urzadzeń.

Stabilne przyciski OG oraz OSt (występujące w niektórych wersjach systemu) służą do odłączania zasilania grupy wybierającej lub obwodów samoczynnego nastawiania zwrotnic w przypadku ich uszkodzenia (ze względu na konstrukcję przekaźników właśnie w tych obwodach najczęściej dochodzi do usterek). Po użyciu OG nie możliwe jest nastawienie przebiegu za pomocą przycisków przebiegowych - droga musi ułożona być indywidualnie a jazda odbywa się na Sz. Po użyciu OSt nastawienie przebiegu na sygnał zezwalający jest możliwe, jednak wyłączone zostaje samoczynne nastawianie drogi przebiegu - zwrotnice należy ustawić indywidualnie. Przycisk GW służy do chwilowego przerwania zasilania (skasowania) grupy, np. w przypadku pomyłki podczas wybierania przebiegu. Zamiast przycisku GW skasowanie może być zrealizowane zestykami przycisków przebiegowych (poprzez wyciągnięcie).

Szczelina i lampka KZO służą do kontroli obecności napięcia nastawczego - podczas zaniku szczelina zapala się na czerwono, a lampka zaczyna świecić światłem czerwonym migowym - przycisk obok lampki służy do skasowania sygnalizacja zaniku, jego użycie jest niezbędne do działania niektórych obwodów.

Grupa wybierająca

Grupa wybierająca służy do zidentyfikowania wybranej przyciskami drogi przebiegu oraz automatycznego nastawienia przebiegu. Każdy z przycisków posiada swój przekaźnik włączający, włączający początkowy oraz włączający końcowy (W, WP, WK). Po wybraniu początku przebiegu wzbudza się przekaźnik W oraz WP, co sygnalizowane jest miganiem lampki przycisku. Jednocześnie zamykany jest obwód zasilający jeden z przekaźników kierunkowych - NW, NWM, PO, POM - nieparzysty/parzysty wjazd/odjazd, pociągowy/manewrowy (parzysty - z prawej na lewą stronę pulpitu, nieparzysty - odwrotnie). Z drugiej strony stacji przekaźniki te oznaczone są analogicznie - NO, NOM, PW, PWM.

oznaczenia przekaźników kierunkowych

O zajęciu któregoś z przekaźników kierunkowych informuje strzałka migająca kolorem zielonym (pociąg) lub białym (manewr) - wówczas nie można rozpocząć nastawiania innego przebiegu (przekaźniki kierunkowe automatycznie odłączają zasilanie innych przekaźników kierunkowych oraz włączających danego kierunku). W starszych wersjach urządzeń zamiast strzałek stosowano jedną lampkę migającą na czerwono w przypadku aktywności któregokolwiek z przekaźników kierunkowych. Wzbudzenie się danego przekaźnika kierunkowego spowoduje podanie zasilania na odpowiednią szynę zasilającą, z której zasilany będzie przekaźnik WK (końcowy) - po wybraniu końca przebiegu zamiast przekaźnika WP danego przycisku wzbudzi się przekaźnik WK. Tak samo jak w przypadku początku, po wzbudzeniu przekaźnika W lub WK lampka przycisku zaczyna migać, a po chwili przechodzi w światło ciągłe (lampka początku przebiegu miga cały czas). Jeżeli na wybranej drodze znajdują się inne przyciski (wariantu lub innych sygnalizatorów w przypadku przebiegów składanych), ich przekaźniki wybierające zostają wzbudzone automatycznie i ich lampki świecą tak jak lampka przycisku końcowego. W następnej kolejności wzbudzane są przekaźniki pomocnicze danych przycisków, które podtrzymywać będą obwody samoczynnego nastawiania zwrotnic - po czym odwzbudzają się przekaźniki wybierające, a za tym kierunkowe - strzałki gasną. Obwody nastawiania przebiegowego ułożone są w sposób geograficzny, a napięcie podawane jest zestkami przekaźników włączających, a później pomocniczych.

fragment obwodów samoczynnego nastawiania zwrotnic

Przepływ prądu daną ścieżką powoduje wzbudzenie przekaźników St+ oraz St- zwrotnic w drodze przebiegu dzięki czemu przebieg nastawiony zostaje samoczynnie. Przekaźniki St+ i St- sterują obwodami nastawczymi poszczególnych zwrotnic, zgrupowanymi w grupie nastawczej. Po ukończeniu nastawiania wzbudzane są odpowiednie przekaźniki grupy zależnościowej i na tym praca grupy wybierającej się kończy. Konstrukcja obwodów umożliwia tzw. magazynowanie przebiegów - przy próbie nastawienia przebiegu sprzecznego z aktualnie realizowanym przekaźniki pomocnicze pozostają wzbudzone, i nastawianie wybranego przebiegu rozpoczyna się z chwilą zwolnienia sprzecznych sekcji.

Grupa zależnościowa

Zadaniem grupy zależnościowej jest skontrolowanie prawidłowości ustawienia drogi przebiegu, jego zamknięcie, utwierdzenie i wyświetlenie sygnału na sygnalizatorze. Droga przebiegu oraz jego charakter określone są przez przekaźniki P (początkowe), K (końcowe dla przebiegów manewrowych) oraz O (ogólnomanewrowe), które uaktywniane są przez obwody grupy wybierającej. Zamykają one skonstruowane według schematu geograficznego obwody kontroli sekcji, w których kontrolowane są położenia poszczególnych zwrotnic, zajętość odcinków, a także wykluczane są przebiegi sprzeczne (np. jazdy pociągowe z dwóch stron na ten sam tor stacyjny - realizowane za pomocą przekaźników blokujących PB). Każda sekcja - rozjazd lub odcinek torowy - posiada własny przekaźnik kontroli sekcji KS, oraz zamykający Z i utwierdzający U (przekaźniki Z i U w stanie zasadniczym są wzbudzone). Ponadto istnieją przekaźniki kontroli sekcji sygnalizatorów - wzbudzane podczas jazdy od sygnalizatora - oraz kontroli sekcji torów stacyjnych z rozróżnieniem kierunków (na poniższym przykładzie NKST1 oznacza przekaźnik KS toru 1, kierunek nieparzysty).

fragment obwodów kontroli sekcji

Jeżeli nie ma przeszkód, wzbudzane są przekaźniki KS, co z kolei powoduje zamknięcie przebiegu (odwzbudzenie przekaźników Z) i wyłączenie czynnych jeszcze obwodów grupy wybierającej (przerwanych zestykami przekaźników Z) - gasną lampki przycisków. Zamknięty zostaje obwód sygnałowy, w którym oprócz kryteriów takich jak w obwodach kontroli sekcji (położenie zwrotnic, zajętość) kontrolowany jest też m.in. stan blokady liniowej. Na pulpicie droga przebiegu zostaje podświetlona na biało i zostaje wyświetlony sygnał zezwalający. Przebieg został zamknięty - w tym stanie można jeszcze zwolnić zamknięcie wyciągając przycisk początkowy. Po zajęciu odcinka izolowanego przed sygnalizatorem (w przypadku jazd z torów nieizolowanych - natychmiastowo) na podobnych zasadach następuje utwierdzenie przebiegu (odwzbudzenie przekaźników U), i wówczas doraźne zwolnienie możliwe jest tylko za pomocą plombowanych przycisków służących do zwalniania poszczególnych sekcji. W przypadku przebiegu złożonego z kilku przebiegów elementarnych (np. przejazd bez zatrzymania) po zajęciu odcinka przed pierwszym sygnalizatorem następuje utwierdzenie całej drogi przebiegu. Obwody przekaźników sygnałowych, zamykanych, utwierdzających również konstruowane są w układzie geograficznym. Podczas przejazdu pociągu zwolnienie kolejnych sekcji następuje wraz z zajmowaniem i zwalnianiem poszczególnych odcinków. Sekcja zwolniona może być (podane zasilanie na przekaźniki Z i U) po skontrolowaniu niezajętości i zwolnienia poprzedniej (wyjątek - pierwsza sekcja) oraz zajęcia i zwolnienia danej sekcji. Oprócz tego w grupie zależnościowej umieszczone są obwody doraźnego zwalniania przebiegów manewrowych z przekaźnikami czasowymi, a także zwolnienia przebiegów w przypadku jazd powrotnych i nie wykorzystania części przebiegu.

Grupa nastawcza i informacyjna

Grupa nastawcza zawiera obwody nastawcze zwrotnic oraz sygnalizatorów. Obwody te zbudowane są podobnie jak w systemie E1. Obwody nastawcze zwrotnic sterowane są przyciskami na pulpicie lub przekaźnikami sterującymi St+ i St-. Dodatkowym zadaniem obwodów nastawczych zwrotnic jest opóźnianie włączania kolejnych napędów aby uniknąć przeciążenia źródła zasilania. Funkcją grupy informacyjnej jest natomiast wyświetlanie szczelin i kontrolek na pulpicie nastawczym.

10.06.2008:

modernizacja SRK
w Wadowicach

ST43-100