Urządzenia typu IZH111

Zblokowany system sterowania ruchem typu IZH111 (zwany też niekiedy systemem E2) zaczął być wprowadzany na PKP na licencji kupionej od szwedzkiej firmy LM Ericsson w latach 70. Docelowo wraz z blokadą samoczynną IZB111 miał być to podstawowy system stosowany na PKP, ostatecznie okazał się nieekonomiczny i zainstalowany został na niewielkiej ilości stacji (głównie na CMK), a blokada IZB111 (zwana też blokadą uniwersalną) pomimo pomyślnych testów została zastąpiona blokadą Eac.

System IZH111 jest systemem przekaźnikowym, przy czym część elementów zastąpiona została układami elektronicznymi (np. elektroniczne przekaźniki torowe). Jest to system zblokowany, co oznacza że składa się ze specjalnych, fabrycznie montowanych zestawów przekaźnikowych, zwanych blokami. Kilka połączonych bloków stanowi tzw. moduł, który odpowiada za działanie danego obiektu (zwrotnicy, semafora). Moduły łączone są ze sobą zgodnie ze schematem geograficznym stacji i automatycznie realizują odpowiednie zależności i inne funkcje. Taka konstrukcja znacznie upraszcza projektowanie systemu dla danej stacji, gdyż sprowadza się ono do odpowiedniego połączenia i ewentualnie zaprogramowania odpowiednich modułów. Także ułatwione jest usuwanie usterek, polegające na wymianie uszkodzonego modułu na zapasowy. Programowanie modułów dotyczy m.in. ustalenia zasadniczej drogi w przypadku kilku wariantów przebiegu, prędkości jazdy w bok po zwrotnicy, dróg ochronnych za sygnalizatorem, wyjazdów na tor przeciwny do zasadniczego (wyświetlania wskaźnika W24) itp.

Obsługa urządzeń odbywa się z typowego pulpitu kostkowego. Zasada działania i obsługi różni się jednak od pulpitów innych urządzeń. W systemie IZH111 przyjęto koncepcję pulpitu ciemnego - w stanie zasadniczym kontrolki i szczeliny są ciemne. Powtarzacze sygnalizatorów nie posiadają kontrolki światła zabraniającego - powtarzacze semaforów posiadają kontrolki zieloną oraz białą, powtarzacze tarcz manewrowych - tylko białą - sygnalizacja spalenia żarówki świateł zabraniających polega na świeceniu kontrolki światła zezwalającego światłem migowym. Szczeliny zwrotnic w stanie zasadniczym są ciemne, podświetlane są po naciśnięciu przycisku zwrotnicy lub grupowego przycisku podświetlającego (także przy utwierdzeniu, zajętości itp).

pulpit stacji Rzeszów - urządzenia IZH111 (kliknij aby powiększyć)

Przyciski dzielą się na adresowe, rozkazu oraz specjalne. Przyciski adresowe umieszczone są przy elementach układu torowego (zwrotnicach, sygnalizatorach, blokadach) i służą do wyboru elementu, określenia adresu przebiegu itp. Przyciski rozkazu umieszczone są w grupie poza układem torowym i dotyczą wszystkich urządzeń, odpowiadają za wykonywanie poleceń odnoszących się do danego elementu i działają tylko razem z danym przyciskiem (przyciskami) adresowym (wciskane jednocześnie z nimi). Do przycisków specjalnych zalicza się przyciski blokad liniowych, których nie można obsługiwać za pomocą standardowych przycisków rozkazu (dotyczy to wszystkich blokad poza IZB111), przyciski podświetlające wszystkie szczeliny zwrotnicowe, włączające/wyłączające przetwornice blokowe itp.

Istnieje też możliwość obsługi urządzeń za pomocą tzw. tastatury. Jest to niewielkie urządzenie zawierające klawiaturę numeryczną i przyciski rozkazu umieszczone na biurku dyżurnego ruchu, i współpracuje z dużym, półkolistym planem świetlnym na którym pokazywany jest stan urządzeń. Każdy obiekt opisany jest własnym numerem - obsługa urządzeń polega na wyborze numeru za pomocą klawiatury i wydaniu polecenia. Do systemu podpiąć można dwie tastatury, co umożliwia obsługę przez dwóch pracowników - w czasie używania jednej z nich druga jest zablokowana. Obsługa za pomocą tastatury jest bardzo wygodna w przypadku dużych okręgów (często zdalnego sterowania) i funkcjonuje w wielu systemach w innych krajach, jednak w Polsce nie przyjęło się.

Zestawienie niektórych modułów systemu

obiekt	nazwa modułu	symbol
semafor wyjazdowy lub drogowskazowy	HSL
semafor wjazdowy	HSLF
tarcza manewrowa	DSL
zwrotnica nastawiana centralnie	CVL
zwrotnica nastawiana lokalnie	LVL
droga ochronna	OLL
skrzyżowanie toru	SKL
powiązanie z SBL typu IZB111	LBL
powiązanie z blokadą typu C	MBL

schemat połączenia modułów fragmentu przykładowej stacji

schemat połączenia modułów rozjazdów krzyżowych i przejść

Zwrotnice i wykolejnice

Szczeliny zwrotnic w stanie zasadniczym są ciemne. Utwierdzenie lub zajętość sygnalizowana jest tak samo jak w innych rodzajach urządzeń. Kontrola położenia wyświetlana jest podczas wciskania przycisku adresowego zwrotnicy lub po włączeniu podświetlenia grupowym stabilnym przyciskiem. Przełożenie zwrotnicy polega na przytrzymaniu jej przycisku adresowego oraz przycisku rozkazu "+" lub "-" (taka zasada obsługi urządzeń dotyczy wszystkich poleceń) lub następuje automatycznie podczas nastawiania przebiegu. Zwrotnice w przejściach nie są ze sobą sprzężone. Obsługując przycisk "STOP" można indywidualnie utwierdzić zwrotnicę - wówczas kontrolka obok przycisku zapala się światłem czerwonym, szczeliny na stałe podświetlają się na biało i zostaje uniemożliwione przestawianie zwrotnicy, także podczas nastawiania przebiegowego. Odwołanie zamknięcia dokonuje się przyciskiem "Zw".

W razie rozprucia szczeliny zwrotnicy migają światłem czerwonym. Sygnalizacja rozprucia kasowana jest po doprowadzeniu iglic do jednego z krańcowych położeń i obsłużeniu przycisku "RZ". Pulsowanie szczelin światłem białym oznacza utratę kontroli (np. z powodu awarii obwodów kontrolnych). Przestawienie zwrotnicy z uszkodzoną izolacją odbywa się poprzez naciśnięcie (przy wciśniętym przycisku adresu) kolejno przycisku "IZ" oraz "+" lub "-". W przypadku uszkodzenia obwodu nastawczego i zwarcia doziemnego usterka sygnalizowana jest na pulpicie za pomocą grupowej kontrolki "Uziemienie".

Nastawianie przebiegu

Nastawienie przebiegu polega na przytrzymaniu przycisku adresu sygnalizatora od którego odbywać ma się jazda i obsłużeniu kolejno przycisku sygnalizatora końcowego oraz przycisku rozkazu "P" (pociąg) lub "M" (manewr). Po wybraniu przebiegu krótkie szczeliny za przyciskiem w kostce powtarzacza sygnalizatora początkowego oraz przed przyciskiem w kostce końcowego zapalają się światłem białym migowym, po nastawieniu zwrotnic i utwierdzeniu przebiegu - droga podświetlona zostaje na biało. W przypadku istnienia kilku wariantów danego przebiegu domyślnie zostaje wybrany zasadniczy, ustalony na etapie projektowania - jeżeli jazda ma odbywać się po innym, przed nastawieniem należy nastawić oraz indywidualnie zamknąć zwrotnice wyróżniające dany wariant. Do nastawienia przebiegu składającego się z kilku przebiegów elementarnych (np. przebiegi bez zatrzymania przez stację) wystarczy wybrać początek i koniec przebiegu, a sygnał na sygnalizatorach pośrednich wyświetlony zostanie automatycznie. W przypadku wariantowej drogi ochronnej (w przedstawionym przykładzie - droga ochronna za semaforem C może przebiegać po zwrotnicy 5 na wprost lub w bok) po wybraniu sygnalizatora końcowego (C) przed przyciśnięciem przycisku rozkazu dodatkowo wybrać można wariant drogi ochronnej (jeżeli nie zostanie wybrany, urządzenia nastawią przebieg z domyślną drogą ochronną). W tym wypadku światłem migowym zamiast szczeliny przy powtarzacznu zapali się szczelina przy przycisku drogi ochronnej.

Po wciśnięciu przycisku adresu sygnalizatora początkowego od jego modułu zostaje wysłany po odpowiednich ścieżkach sygnał do wszystkich modułów, które mogą stanowić elementy pośrednie lub końcowe danego przebiegu. Po wybraniu końca przebiegu od ostatniego modułu zostaje przesłany sygnał zwrotny jednoznacznie determinujący drogę przebiegu. Kolejno następuje kontrola zajętości i utwierdzenia elementów (wykluczanie sprzecznych przebiegów) oraz rozpoczyna się automatyczne nastawienie zwrotnic do wymaganych położeń. Jednocześnie inicjowany jest proces szukania ochrony bocznej - przykładowo w przebiegu od semafora A na tor 1 od modułów zwrotnic 1 i 4 w bok zostaje wysłany sygnał który powoduje przestawienie zwrotnicy 3 oraz 5 do położenia plus, oraz utwierdzenie sygnału "stój" na semaforze E. Jeżeli przestawienie zwrotnicy do położenia ochronnego jest niemożliwe (została indywidualnie utwierdzona), sygnał przesyłany jest dalej aż do znalezienia innego elementu mogącego stanowić ochronę boczną. W następnej fazie następuje utwierdzenie kolejnych modułów w kierunku od końca do początku przebiegu, wraz z modułami zwrotnic (sygnalizatorów) ochronnych - jeżeli ochrona boczna nie została znaleziona, nastawianie przebiegu zostanie przerwane. W końcu wyświetlany zostaje sygnał na sygnalizatorze początkowym.

Zwalnianie przebiegu

Każda zwrotnica i odcinek torowy stanowi osobną sekcję utwierdzonej drogi. Po przejeździe pociągu następuje kolejno zwalnianie przejeżdżanych elementów - warunkiem zwolnienia jest przejazd przez odcinek, wygaszenie sygnału oraz zwolnienie utwierdzenia poprzedzającego modułu. W przypadku usterki istnieje możliwość doraźnego zwolnienia przebiegu - w tym celu wciskany jest przycisk końcowego semafora przebiegu oraz przycisk rozkazu "Zcz" (zwolnienie czasowe). Po upływie 120 sekund następuje rozwiązanie utwierdzonej drogi przebiegu. Do tego czasu kontrolka obok przycisku sygnalizatora końcowego miga białym światłem. W przypadku przebiegu manewrowego zamiast przycisku "Zcz" obsługuje się przycisk "Zw", utwierdzenie zwalniane jest bezzwłocznie.

Indywidualne utwierdzenie semafora

System pozwala na indywidualne utwierdzenie sygnału "stój" na semaforze. W tym celu wciskany jest przycisk adresowy semafora oraz przycisk "STOP" - powoduje to uniemożliwienie wyświetlania sygnału zezwalającego na tym semaforze. Indywidualne utwierdzenie sygnału "stój" sygnalizowane jest miganiem na czerwono szczeliny za przyciskiem. Zwolnienia utwierdzenia dokonuje się przyciskiem "Zw". Jeżeli sygnał "stój" utwierdzony został przy utwierdzonej drodze przebiegu, po zwolnieniu indywidualnego utwierdzenia ponownie wyświetlony zostanie sygnał zezwalający na jazdę.

Sygnał zastępczy

Przy usterce uniemożliwiającej normalne nastawienie przebiegu możliwe jest wyświetlenie sygnału zastępczego. W tym celu razem z przyciskiem semafora wciskany jest przycisk "Sz" lub "NSz" (niewłaściwy Sz, razem z Sz podświetlony zostaje wskaźnik W24). Sygnał zastępczy wyświetlany jest tylko podczas trzymania przycisków, a jego wyświetlenie rejestrowane jest licznikiem.

Samoczynność działania semaforów

System umożliwia samoczynne powtarzanie przebiegów na stacjach przez które często realizowane są przebiegi bez zatrzymania. Po utwierdzeniu przebiegu bez zatrzymania należy razem z przyciskiem adresowym semafora początkowego nacisnąć przycisk rozkazu "S". Kontrolka przy powtarzaczu semafora zapala się na biało. Po przejeździe pociągu i wygaszeniu semafora przebieg pozostaje utwierdzony, a po zjeździe pociągu z drogi przebiegu ponownie zostaje wyświetlony sygnał zezwalający na jazdę - semafory stacyjne działają identycznie jak semafory SBL. Do zwolnienia samoczynności służy przycisk "Zw". Po zwolnieniu samoczynności przebieg nadal pozostaje utwierdzony i zwalniany jest po przejeździe kolejnego pociągu.

Lokalna obsługa zwrotnic i rejonów manewrowych

Urządzenia IZH111 umożliwiają przekazywanie pojedyńczych zwrotnic lub całych rejonów do obsługi lokalnej, co ma zastosowanie przy prowadzeniu manewrów na grupach postojowych, w rejonach ładunkowych i obsługi bocznic, czyli tam, gdzie prowadzenie niezorganizowanych manewrów na miejscu jest bardziej efektywne od centralnego nastawiania przebiegów. Po przekazaniu do obsługi lokalnej zwrotnice nastawiane są miejscowo przez personel manewrowy, przy pomocy tzw. nastawników lokalnych.

Nastawnik lokalny zwrotnicy włączonej do rejonu manewrowego

Do przekazania pojedynczej zwrotnicy do obsługi lokalnej służy przycisk "Ln". Możliwe jest to tylko wtedy gdy zwrotnica nie jest utwierdzona w przebiegach lub jako ochrona boczna. Przekazanie zwrotnicy do obsługi lokalnej sygnalizowane jest świeceniem się na czerwono kontrolki przy przycisku zwrotnicy. Rejony manewrowe posiadają własne przyciski adresowe "Rm", ich przekazanie wygląda podobnie jak przekazanie pojedynczej zwrotnicy (wciśnięcie przycisku "Rm" oraz rozkazu "Ln") i możliwe jest po nastawieniu do położenia ochronnego odpowiedniej zwrotnicy lub wykolejnicy znajdującej się na granicy rejonu. Zwrotnica ta po przekazaniu zostaje utwierdzona w położeniu ochronnym. Zapalają się kolorem czerwonym lampki przy przycisku "Rm" oraz przy zwrotnicach wchodzących w skład rejonu. Cofnięcie lokalnego nastawiania dokonuje się przyciskiem rozkazu "Zw".

Zwrotnice nastawiane ręcznie

W systemie IZH111 istnieje możliwość włączenia do zależności zwrotnic lub wykolejnic nastawianych ręcznie. Służy do tego moduł LVL powiązany z zamkiem elektromagnetycznym z kluczem do zamka zwrotnicowego. Położenie zwrotnicy sygnalizowane jest tylko w położeniu "+" - kostka zwrotnicy nie posiada szczeliny położenia "-". W takim stanie możliwe jest utwierdznie jej w przebiegach. Zwrotnica obsługiwana ręcznie, tak jak scentralizowane, posiada kontrolę zajętości. Dyżurny ruchu może za pomocą przycisku na pulpicie zwolnić klucz z zamka umożliwiając jej przestawienie. Możliwe jest także jej indywidualne utwierdzenie. Moduł może obsługiwać parę zwrotnic lub zwrotnicy i wykolejnicy sprzężonej za pomocą wspólnego pośredniego klucza.

Samoczynna blokada liniowa typu IZB111

Blokada typu IZB111, zwana też blokadą uniwersalną, jest standardową blokadą przeznaczoną do współpracy z urządzeniami IZH111. Blokada, tak jak urządzenia stacyjne, ma budowę modułową, co umożliwia łatwą jej konserwację oraz powiązanie z urządzeniami stacyjnymi. Sygnały prądu przemiennego przesyłane między posterunkami są zaszyfrowane w kodzie częstotliwościowym (tzw. kodzie Hamminga), co pozwala na wykrycie przekłamań w pracy urządzeń. Blokada może pracować jako trzy lub czterostawna i zawsze jest włączona dla jednego z kierunków (nie może przejść w stan neutralny).

Zachowanie się blokady jest odmienne od typowych blokad samoczynnych. W stanie zasadniczym semafory włączonego kierunku wskazują sygnał "stój", przeciwnego - są ciemne. Sygnały zmieniają się na zezwalające dopiero po nastawieniu przebiegu wyjazdowego. Przejeżdżający pociąg pozostawia za sobą na semaforach sygnał "stój" (o ile nie został wyprawiony kolejny pociąg). Zmiana kierunku możliwa jest na stacji na której blokada nastawiona jest na przyjazd, i może nastąpić na dwa sposoby: automatycznie przy nastawieniu przebiegu wyjazdowego lub ręcznie, poprzez obsłużenie (razem z przyciskiem blokady) przycisku "P". Możliwość zmiany kierunku sygnalizowana jest świeceniem się kontrolki obok strzałki "wyjazd" kolorem zielonym. Przełączanie kierunku sygnalizowane jest miganiem strzałki "wyjazd" na biało, utwierdzenie kierunku - światłem ciągłym. Użycie przycisku "STOP" powoduje zamknięcie toru szlakowego, co sygnalizowane jest miganiem strzałki "wyjazd" kolorem czerwonym i uniemożliwia nastawienie przebiegu wyjazdowego. Zwolnienie zamknięcia dokonywane jest za pomocą przycisku "Zw". Zajętość odstępów sygnalizowana jest szczelinami zapalanymi na kolor biały lub czerwony. Miganie na czerwono kontrolki obok strzałki "przyjazd" sygnalizuje wykrycie nieprawidłowości w kodzie częstotliwościowym.

Powiązanie z innymi rodzajami blokad liniowych

Blokada typu IZB111 ostatecznie została wycofana i zastąpiona blokadą typu Eac. Blokada typu Eac oraz inne rodzaje blokady samoczynnej zwykle obsługiwane są przyciskiem adresowym umieszczonym w kostce ze strzałkami podobnie jak dla blokady IZB111 oraz dodatkowymi przyciskami do obsługi danego typu blokady, np. Pzk, Zwbl. Mogą one być przeznaczone dla danego toru lub grupowe, obsługiwane razem z przyciskiem adresu blokady. Włączenie następuje zwykle analogicznie do włączenia blokady typu IZB111. Sposób obsługi oraz sygnalizacji stanu blokady półsamoczynnej jest taki sam jak w innych urządzeniach stacyjnych.

10.06.2008:

modernizacja SRK
w Wadowicach

ST44-747