Przekaźnikowe blokady liniowe

Działanie blokad przekaźnikowych opiera się na obwodach elektrycznych których głównymi elementami są przekaźniki. Blokady takie najczęściej są obsługiwane z pulpitu kostkowego i współpracują z urządzeniami przekaźnikowymi, ale mogą zostać przystosowane do współpracy właściwie z dowolnym rodzajem urządzeń.

Blokada typu C
Blokada typu Eac
Blokada typu Eap
Posterunek SKP, przyciski NO/NP

Półsamoczynna przekaźnikowa blokada liniowa typu C

Blokada przekaźnikowa typu C jest przekaźnikowym odpowiednikiem blokady elektromechanicznej. Zamiast bloków elektromechanicznych zastosowane zostały specjalne zestawy składające się z przekaźników i bloków przekaźnikowych. Bloki te posiadają obrotową tarczkę, elektromagnes z kotwicą i zasilane są prądem przemiennym działając analogicznie do bloków elektromechanicznych, co pozwala na współpracę ich z takimi blokami. Do sterowania blokami służą przyciski na pulpicie nastawczym. Blokowanie/odblokowywanie bloku może być sygnalizowane dzwonkiem. Blokada składa się z trzech par bloków: początkowego z końcowym dla każdego kierunku ruchu oraz bloków pozwolenia (o ile blokada jest dwukierunkowa). Obwody blokady obu stacji połączone są ze sobą trzema liniami kablowymi.

Do obsługi blokady służą przyciski Po, Poz, Ko, dPo oraz dKo (dwa ostatnie plombowane, używane doraźnie). Na pulpicie znajdują się także kontrolki sygnalizujące stan poszczególnych bloków (w zasadniczym stanie bloków świecące się na biało, w stanie zmienionym - na czerwono), przekaźnika przeciwwtórnego (Pwl) - który nie pozwala na wielokrotne podanie sygnału - oraz kontrolki przy przyciskach Ko i dKo.

przykładowy układ przycisków blokady przekaźnikowej
(1P - oznaczenie toru)

Otrzymanie pozwolenia

Stacja, która chce wyprawić pociąg, musi otrzymać pozwolenie (odblokowany blok Poz). Jeżeli nie ma, druga stacja wciska przycisk Poz, co powoduje przeblokowanie bloków pozwolenia (zawsze jedna ze stacji ma pozwolenie, nie ma stanu neutralnego). Zestyki Poz wraz z zestykami Po i Pwl umieszczone są w obwodzie sygnałowym - jeżeli pozwolenie zostanie otrzymane, możliwe jest podanie sygnału na semaforze wyjazdowym.

Wyjazd pociągu na szlak

Po wyświetleniu sygnału odwzbudza się przekaźnik Pwl, który zasadniczo jest wzbudzony. Sygnalizowane jest to świeceniem się kontrolki Pwl na pulpicie. Uniemożliwia on zmianę pary bloków Poz. Po wyjeździe pociągu i przywróceniu sygnału "stój" przekaźnik Pwl nadal pozostaje odwzbudzony. Wówczas (przy odwzbudzonym Pwl i sygnałowym) możliwe staje się zablokowanie pary bloków Po/Ko danego kierunku - co jest sygnałem że pociąg odjechał. Służy do tego przycisk Po. Jednocześnie ponownie wzbudza się przekaźnik Pwl - teraz ponowne podanie sygnału na semaforze/przeblokowanie pary bloków Poz uniemożliwione jest przez zestyk bloku Po.

Wjazd pociągu na stację

Po podaniu sygnału wjazd pociągu na stację jest wykrywany przez czujniki EON lub poprzez badanie sekwencji zajmowania odcinków torowych (podobnie jak przy zwalnianiu przebiegów w urządzeniach stacyjnych). Sygnalizowane jest to zaświeceniem się białej lampki przy przycisku Ko - oznacza to że blok końcowy jest gotowy do zwrócenia (czyli potwierdzenia przyjazdu pociągu i zwolnienia blokady). Po wciśnięciu przycisku Ko następuje zmiana stanu bloków Po/Ko i blokada wraca do stanu zasadniczego.

Obsługa awaryjna

Sygnał zastępczy jest sygnałem nieuzależnionym - dlatego wjazd lub wyjazd na szlak na sygnał zastępczy nie spowoduje odpowiednich reakcji w obwodach blokady liniowej. Stosowana jest wtedy awaryjna obsługa blokady. Przed wyjazdem pociągu na Sz należy użyć przycisku dPo (którego użycie rejestrowane jest przez licznik) - zastępuje on zestyk przekaźnika sygnałowego i powoduje odwzbudzenie przekaźnika Pwl - po czym obsługuje się przycisk Po, tak jak w innych przypadkach. Jeżeli stacja przyjmuje pociąg na Sz, zadziałanie semafora wjazdowego zastępuje przycisk dKo (również liczony) - wówczas zapala się kontrolka obok tego przycisku i po stwierdzeniu wjazdu obwodami torowymi możliwe jest użycie przycisku Ko. Przyciski dPo i dKo, jak inne przyciski doraźne, są przyciskami wyciąganymi.

Samoczynna blokada liniowa typu Eac

Blokada przekaźnikowa typu Eac jest blokadą dwukierunkową i może pracować jako blokada trzy lub czterostawna. Składa się z zespołów umieszczonych na sąsiednich stacjach oraz przy posterunkach odstępowych, w szafach przytorowych. Zajętość wykrywana jest za pomocą obwodów torowych z nadajnikiem na środku i dwoma odbiornikami przy końcach odcinka - każdy posterunek odstępowy posiada przekaźniki kontrolujące oba sąsiadujące odstępy. Zespoły blokady połączone są liniami dwuprzewodowymi. Do sygnalizacji stanu odcinków, diagnostyki itp. wykorzystywane są dodatkowe przewody. Przez linię przesyłane są sygnały prądu przemiennego (przy włączaniu/zwalnianiu blokady) oraz prądu stałego o różnych napięciach i polaryzacji służące do sterowania semaforami odstępowymi. Żyły między posterunkami z obu stron posiadają zestyk przekaźnika torowego danego odstępu - gdy odstęp jest zajęty, obwód jest przerwany i nie przesyłane są żadne sygnały (służy to do kontroli niezajętości przy włączaniu/zwalnianiu oraz przy sterowaniu semaforami odstępowymi).

Do obsługi blokady służą przyciski Wbl, Pzk, Zwbl, w niektórych przypadkach dodatkowo STOP oraz A (zwykle przy większej liczbie odstępów). Stan blokady kontrolowany jest za pomocą dwóch strzałek oraz powtarzaczy zajętości poszczególnych odstępów w formie szczelin świetlnych. Powtarzane są najczęściej stany pierwszych trzech odstępów, jeżeli jest ich więcej stosuje się dodatkową szczelinę KTor która zapala się na czerwono w przypadku zajętości któregokolwiek odcinka lub gdy którykolwiek semafor odstępowy danego kierunku nie wskazuje sygnału zezwalającego (sygnał S1 lub semafor ciemny). W stanie wyłączonym oraz podczas włączania/wyłączania kierunku powtarzacze odcinków świecą światłem migowym.

przykładowy układ przycisków blokady Eac

Włączenie blokady

Blokada może znajdować się w jednym z trzech stanów - stan neutralny (wyłączona), włączenie dla kierunku zasadniczego i dla przeciwnego. W stanie zasadniczym blokada może być wyłączona lub włączona dla kierunku zasadniczego (na liniach dwutorowych). W stanie wyłączonym semafory SBL są wygaszone (oprócz przedstacyjnego - pełniącego rolę tarczy ostrzegawczej semafora wjazdowego), po włączeniu sygnały ukazują się jedynie na semaforach odnoszących się do włączonego kierunku. Włączenie inicjowane jest przyciskiem Wbl. Przez kolejne posterunki w kierunku drugiej stacji przesyłany jest sygnał prądu przemiennego, przy czym kontrolowana jest zajętość odstępów. Jeżeli szlak jest wolny sygnał dociera do stacji końcowej - na obu stacjach miga na biało strzałka danego kierunku. Dyżurny drugiej stacji wciska Pzk (przycisk zmiany kierunku) co powoduje wysyłanie prądu stałego w kierunku stacji żądającej zgody. Na semaforach SBL zapalane są kolejno sygnały S5 (jedno pomarańczowe) a następnie sygnały zgodne ze stanem odstępów. Strzałki na pulpitach obu stacji przechodzą w światło ciągłe, można rozpocząć prowadzenie ruchu na szlaku.
Przed naciśnięciem przycisku Pzk stacja włączająca blokadę może przerwać jej włączanie poprzez wyciągnięcie przycisku Wbl, co powoduje powrót blokady do stanu neutralnego.

Prowadzenie ruchu

Wyprawienie pociągu na szlak z SBL typu Eac uzależnione jest od zajętości pierwszego odstępu, nie wymaga czynności innych niż ustawienie przebiegu wyjazdowego. Do sterowania semaforem odstępowym używane są sygnały prądu stałego, przesyłane w kierunku przeciwnym do ustawionego kierunku ruchu na podstawie sygnału na następnym semaforze - tzw. kryteria:

a - kryterium niskie (18V), wysyłane gdy na semaforze wyświetlany jest sygnał S1, powoduje wyświetlenie na poprzednim semaforze sygnału S5
a+d - kryterium wysokie (39V), wysyłane gdy na semaforze wyświetlany jest sygnał S5, powoduje wyświetlenie na poprzednim semaforze sygnału S3 lub S2 (zależnie od stawności blokady)
b+d - kryterium wysokie o odwrotnej biegunowości, wysyłane gdy na semaforze wyświetlany jest sygnał S3 lub S2, powoduje wyświetlenie na poprzednim semaforze sygnału S2

Brak sygnału, spowodowany przepaleniem żarówki następnego semafora lub przerwaniem obwodu przez zestyki przekaźników torowych (gdy odstęp jest zajęty) powoduje wyświetlenie sygnału S1.

Zwolnienie blokady

Przy blokadach funkcjonujących na torach dwukierunkowych (linia jednotorowa) zwolnienie blokady może nastąpić samoczynnie po dojechaniu pociągu do stacji końcowej. Do zwolnienia blokady na torze zasadniczo jednokierunkowym używa się przycisku Zwbl. Przycisk ten obsługuje dyżurny stacji aktualnie przyjmującej pociągi. Przez posterunki odstępowe przesyłany jest sygnał prądu przemiennego i ponownie sprawdzana jest zajętość. Jeżeli szlak jest wolny i nie został utwierdzony przebieg wyjazdowy z drugiej strony, następuje zwolnienie blokady - na semaforach SBL zapalane są sygnały S5 a następnie zostają wygaszone (oprócz semafora przedstacyjnego). Blokada przechodzi do stanu neutralnego i możliwe jest włączenie jej dla przeciwnego kierunku ruchu.

Awaryjna zmiana kierunku

Przycisk STOP obsługiwany na stacji wyprawiającej powoduje zamknięcie toru, co objawia się podświetleniem strzałki blokady na czerwono i uniemożliwia nastawienie przebiegu wyjazdowego. Uchylenie zamknięcia następuje po wciśnięciu przycisku Wbl. W razie usterki odcinka izolowanego istnieje możliwość awaryjnej zmiany kierunku plombowanym przyciskiem A, którego użycie rejestrowane jest licznikiem (obsługiwanym na stacji na której blokada ustawiona jest na wyjazd). Powoduje on wysłanie sygnału prądu przemiennego specjalną, dodatkową linią który powoduje odwracanie kierunku kolejno na poszczególnych odstępach i jednocześnie zastopowanie blokady z drugiej strony szlaku (po awaryjnej zmianie kierunku należy użyć przycisku Wbl). Proces awaryjnej zmiany kierunku sygnalizowany jest na pulpicie miganiem strzałek na czerwono oraz na stacji otrzymującej pozwolenie dodatkowo dzwonieniem dzwonka. Układ awaryjnej zmiany kierunku stosowany jest zwykle przy dużej liczbie odstępów blokowych.

Półsamoczynna blokada liniowa typu Eap

Dwukierunkowa blokada typu Eap przeznaczona jest głównie dla linii o mniejszym natężeniu ruchu, została skonstruowana na bazie blokady samoczynnej typu Eac i w jej działaniu występuje wiele analogii do tej blokady. Do przesyłania informacji służy dwuprzewodowa linia kablowa.

Blokadę na pulpicie obsługuje się przyciskami Wbl, Poz, Ko, dPo, dKo. Stan blokady sygnalizowany jest przez dwie strzałki oraz kontrolkę przekaźnika Pwl i kontrolki przy przyciskach Ko, dKo.

przykładowy układ przycisków blokady Eap

Włączenie blokady

W stanie zasadniczym blokada jest wyłączona. Stacja, która chce wyprawić pociąg, wciska przycisk Wbl. Na linię wysyłane jest napięcie przemienne, na obu stacjach migają na biało strzałki włączanego kierunku, na stacji końcowej dzwoni dzwonek. Stacja do której wyprawiony ma być pociąg daje pozwolenie poprzez wciśnięcie przycisku Poz, co wywołuje wysłanie na linię prądu stałego. Dzwonek gaśnie, strzałki przechodzą w światło ciągłe - blokada jest gotowa do wyprawienia pociągu. Jeżeli stacja nie daje pozwolenia na wyprawienie pociągu, stacja włączająca blokadę wyciąga przycisk Wbl, co powoduje wyłączenie blokady. W przypadku danego już pozwolenia i rezygnacji z jazdy stacja która włączyła blokadę wyciąga przycisk Wbl, jednak do zwolnienia wymagane jest dodatkowo wyciągnięcie przycisku Wbl na drugiej stacji.

Wyjazd pociągu na szlak

Podanie sygnału na semaforze wyjazdowym powoduje odwzbudzenie przekaźnika Pwl co sygnalizowane jest zaświeceniem się kontrolki Pwl. Druga stacja jest informowana o podanym sygnale poprzez miganie strzałki na czerwono na podstawie zwarcia obwodu liniowego. Po wróceniu sygnału na "stój" obwód liniowy zostaje przerwany i strzałki obu stacji przechodzą w światło czerwone ciągłe.

Wjazd pociągu na stację i zwolnienie blokady

Po podaniu sygnału i wjeździe pociągu na stację przejazd wykrywany jest układami EON lub odcinkami izolowanymi. Przy przycisku Ko zapala się biała kontrolka sygnalizująca że blokada jest gotowa do zwolnienia. Po wciśnięciu przycisku na linię wysyłane jest napięcie przemienne i rozpoczyna się zwalnianie blokady - o procesie tym informuje miganie strzałek na biało. Po kilku sekundach blokada przechodzi do stanu neutralnego co jest sygnalizowane krótkim dzwonkiem, strzałki gasną.

Obsługa awaryjna

Awaryjna obsługa blokady wygląda podobnie jak przy blokadzie typu C. Przy przyciskach do zasadniczej obsługi umieszczone są przyciski dPo oraz dKo kontrolowane za pomocą liczników, służące przy wjeździe lub wyjeździe na sygnał zastępczy.

Współpraca blokady półsam. z posterunkiem SKP

W przypadku stwierdzania końca pociągu przez osobny posterunek można zastosować obwód SKP. Posterunek SKP wyposażony zostaje w przycisk służący do sygnalizowania SKP po wjeździe pociągu. Jego wciśnięcie jest jednym z warunków wzbudzenia układu zwalniającego - obok nastawienia przebiegu i wykrycia przejazdu przez urządzenia przytorowe. Na wypadek uszkodzenia obwodu SKP stosuje się przycisk dSKP, którego użycie zastępuje wciśnięcie przycisku w posterunku SKP - czynność ta rejestrowana jest licznikiem.

Przyciski NO i NP

Przyciski te (niewłaściwy odjazd, niewłaściwy przyjazd) stosowane są w przypadku linii dwutorowych i w zasadznie nie są powiązane z blokadą liniową, a z urządzeniami stacyjnymi. Wymuszają rejestrację licznikami wjazdów z torów/wyjazdów na tory niewłaściwe, a ponadto odpowiadają za wyświetlenie wskaźnika W24 przy wyjeździe na sygnał zastępczy (NO).

Przy wjeździe z toru niewłaściwego należy wyciągnąć stabilny przycisk NP, co powoduje odwzbudzenie zasadniczo wzbudzonego przekaźnika NP, zapalenie kontrolki i umożliwia zamknięcie obwodu sygnałowego. Po wjeździe przycisk należy spowrotem wcisnąć, co powoduje powrót przekaźnika NP do stanu wzbudzenia.

Nieco bardziej skomplikowanie zbudowane jest uzależnienie wyjazdu. Wciśnięcie niestabilnego przycisku NO powoduje wzbudzenie przekaźnika NO, co sygnalizowane jest kontrolką. Przekaźnik ten można odwzbudzić wyciągając przycisk NO. Jego stan aktywny warunkuje zamknięcie obwodu sygnałowego, a w przypadku jazdy na Sz, powoduje wyświetlenie wskaźnika W24 (przy normalnym wyjeździe wskaźnik W24 wyświetlany jest poprzez obwody sterujące światłami semafora). W momencie wzbudzenia przekaźnika sygnałowego (pociągowego/Sz) przekaźnik NO odwzbudza się.

10.06.2008:

modernizacja SRK
w Wadowicach

EU07-226